Τρίτη, 5 Μαΐου 2009

Συνέντευξη του Φώτη Τερζάκη στη "Γαλέρα"

«Ο ολοκληρωτισμός είναι μια οργανική τάση του αναπτυγμένου καπιταλισμού».
Το σύγχρονο κοινωνικό μοντέλο δεν περιορίζεται στον έλεγχο της εργασίας, αλλά λεηλατεί και τον ελεύθερο χρόνο τού πολίτη -ακόμα και τον ύπνο του.
Τα περισσότερα έντυπα, εν μέσω καύσωνα, διαλαλούν την πραμάτεια τους με πομπώδεις και πιασάρικους τίτλους όπως «δροσερές συνεντεύξεις», «τα 100 must του καλοκαιριού», «οδηγός επιβίωσης στην παραλία» και άλλα τέτοια πρωτότυπα, συνοδεία μαυρισμένων κώλων σε γαλάζια φόντα. Είπαμε να διαφοροποιηθούμε. Και να παρουσιάσουμε κάτι πραγματικά δροσερό. Τις απόψεις ενός ανθρώπου που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην πιο μεγαλειώδη σύλληψη της ανθρώπινης σκέψης: τη φιλοσοφία. Ο Φώτης Τερζάκης, ιδρυτής του Κέντρου Διαπολιτισμικών Σπουδών και συγγραφέας 18 βιβλίων ασχολείται εδώ και 30 περίπου χρόνια με τη διάχυση των φιλοσοφικών στοχασμών στην καθημερινή ζωή. Μελετητής των Τεχνών, της Αισθητικής, της Θρησκειολογίας, της Ψυχανάλυσης, της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, δάσκαλος και αεί διδασκόμενος, τολμηρός και ανήσυχος διανοητής, μας αναλύει τις σκέψεις του για τη φιλοσοφία με αφορμή την κυκλοφορία του τελευταίου του ογκώδους βιβλίου «Τροχιές του Αισθητικού» (εκδόσεις Futura).
Στα βιβλία σου καταπιάνεσαι με πλήθος θεμάτων όπως οι Τέχνες, η Αισθητική, η Κοινωνική Ανθρωπολογία, η Ψυχανάλυση, η Πολιτική, αλλά στο επίκεντρο βρίσκεται πάντα η Φιλοσοφία.
Όλα μου τα βιβλία είναι φιλοσοφικά υπό κάποια έννοια, περιστρέφονται γύρω από φιλοσοφικά κείμενα και φιλοσοφικές προβληματικές. Σήμερα, καλώς ή κακώς, η φιλοσοφία έχει γίνει κι αυτή μια ακαδημαϊκή ειδικότητα. Υπάρχουν άνθρωποι που ασχολούνται με τη φιλοσοφία, αλλά δεν ασχολούνται με την κοινωνιολογία. Δεν ξέρουν τι είναι ψυχανάλυση, τι είναι κοινωνική ανθρωπολογία. Αυτό είναι ήδη, με φιλοσοφικούς όρους -σύμφωνα με τη δική μου αντίληψη- κακή φιλοσοφία. Θεωρώ εκ προοιμίου και μπορώ να το δηλώσω ως φιλοσοφική θέση, ότι η φιλοσοφία, η διαλεκτική και ιστορικοποιημένη φιλοσοφία, πρέπει να βγαίνει από τον εαυτό της και να διαλέγεται συνεχώς με αυτό που δεν είναι φιλοσοφικό για να μπορεί να γονιμοποιείται. Πρέπει, λοιπόν, ο φιλοσοφικός στοχασμός να βγαίνει συνεχώς στα προβλήματα της κοινωνίας, της ψυχής, του πολιτισμού, της ανθρωπότητας, των επιστημών και με τα οποία να συνομιλεί διαρκώς και να επανατροφοδοτείται. Αλλιώς θα είναι μια στείρα ακαδημαϊκή άσκηση που δεν αφορά κανέναν.
Η αισθητική τής καθημερινής ζωής μας από πού πηγάζει, πώς φτάσαμε στο μεταμοντέρνο σημερινό χάος...
Σε πολιτικό επίπεδο πρέπει να αναζητηθεί η απάντηση. Η διαμόρφωση της καθημερινότητας είναι προϊόν τής ωρίμανσης του καπιταλισμού που μετά από διάφορα στάδια καταλήγει σ' ένα μοντέλο γραφειοκρατικής διαμόρφωσης του συνόλου τής κοινωνίας, εσωτερικής ώσμωσης και άρσης των παραδοσιακών διακρίσεων και διαμεσολαβήσεων ανάμεσα στην πολιτική και την οικονομία. Το κράτος και η βιομηχανία σήμερα τείνουν να γίνουν ένα, να συγχωνευτούν, σε αντίθεση με τον παραδοσιακό φιλελεύθερο διαχωρισμό που το κράτος θα έπρεπε να είναι ο ουδέτερος ρυθμιστής των ανταγωνιζόμενων δυνάμεων. Το μοντέρνο κράτος είναι το ίδιο μια δύναμη μέσα στην ίδια την παραγωγή. Με τα μεγάλα μονοπώλια και τα συμφέροντά τους είναι ένα σώμα. Αυτό, παρεμπιπτόντως, θεωρώ πως είναι και η ουσία τού ολοκληρωτισμού που ταυτόχρονα εξελίσσεται φυσιολογικά μέσα στον δυτικό, φιλελεύθερο υποτιθέμενο καπιταλισμό. Το είδαμε με τον ναζισμό, με τον φασισμό και με τον σταλινισμό που ήταν μια εναλλακτική εκδοχή του. Η αμερικανική κοινωνία από τα χρόνια του Μεσοπολέμου δεν είναι λιγότερο ολοκληρωτική. Είναι ακόμα περισσότερο. Ο ολοκληρωτισμός δεν είναι ένα φαινόμενο που εμφανίστηκε σαν κεραυνός εν αιθρία στον 20ο αιώνα αλλά είναι μια οργανική τάση του αναπτυγμένου καπιταλισμού. Πέρα από ένα σημείο ανάπτυξης, ο καπιταλισμός κινητοποιεί τέτοιες διαδικασίες συγκέντρωσης της ισχύος, πολιτικής και οικονομικής, όπου πλέον πολιτική διαχείριση και οικονομία τείνουν να συγχωνεύονται. Σήμερα έχουμε φτάσει σε ένα στάδιο όπου κυβέρνηση των ΗΠΑ είναι τα ίδια τα στελέχη των μεγάλων πετρελαϊκών επιχειρήσεων. Η προηγούμενη ιταλική κυβέρνηση ήταν ταυτόσημη με τη βιομηχανία των ΜΜΕ. Αυτό το κοινωνικό μοντέλο που χαρακτηρίζει τον 20ό αιώνα έχει την ιδιότητα να διαποτίζει όλες τις πτυχές, και τις πιο λεπτές, της ζωής των ανθρώπων. Δεν ελέγχεται, δηλαδή, μόνο ο χρόνος εργασίας, ελέγχεται και ο ελεύθερος χρόνος, ελέγχεται και ο ύπνος και το όνειρο. Αυτά είναι που πέτυχε αυτό το μοντέλο καπιταλισμού και, μάλιστα, όχι με μέτρα εξωτερικής καταστολής, τα οποία σπανίως μπορούν να φτάσουν τόσο βαθιά, αλλά μέσα από ένα συστηματικό προγραμματισμό των συνειδήσεων και των λεγόμενων γούστων του κόσμου. Η μαζική κουλτούρα και η διαμόρφωση αντανακλαστικών τού κοινού, οφείλονται σε τέτοια φαινόμενα. Οι αισθητικές αντιλήψεις των ανθρώπων σήμερα, είναι όλες υπαγορευμένες από ένα καθολικό σύστημα χειραγώγησης το οποίο έχει πρωτίστως ένα ενδιαφέρον: να παράγει συμπεριφορές και ανάγκες ανθρώπινες, τέτοιες που να εγγυώνται την αέναη ανακύκληση των εμπορευμάτων. Όπως έλεγε και ο Αντρέ Γκορζ, αν θυμάμαι καλά: «τα εμπορεύματα παράγουν ανθρώπους».
Ασκείς πολύ σκληρή κριτική στον μεταμοντερνισμό. Δεν βρίσκεις τίποτε αξιόλογο, τουλάχιστον στην καλλιτεχνική του όψη;Τι εννοούμε λέγοντας μεταμοντερνισμός»;
Έχει γίνει φοβερή κατάχρηση του όρου και υπάρχει μεγάλη σύγχυση. Ο όρος ξεκίνησε από αμερικανούς αρχιτέκτονες στη δεκαετία του '60 για να εκφράσει μια προσέγγιση εξόχως καταναλωτική, έναν νεοπλουτίστικο συνδυασμό ετερόκλητων στυλ για μεγιστάνες των νότιων πολιτειών της Αμερικής, που ήθελαν να εντυπωσιάσουν και ζητούσαν από τους αρχιτέκτονες να τους φτιάξουν περίτεχνα οικοδομήματα με ελληνικές κολώνες και αραβικές αψίδες. Ο πρώτος που προσπάθησε να γενικεύσει τον όρο και να του δώσει φιλοσοφική ευρύτητα ήταν ο Λιοτάρ, όταν προσπάθησε να παρουσιάσει τον μεταμοντερνισμό σαν νέο αισθητικό και φιλοσοφικό ρεύμα. Εδώ παίχτηκαν πολλά παιχνίδια που πρέπει κανείς να ξεμπλέξει. Πρώτα-πρώτα, αυτό που ξεκίνησε με την αρχιτεκτονική σε καλλιτεχνικό επίπεδο συνεχίστηκε γενικότερα στα εικαστικά εκείνης της εποχής με μια ταυτόχρονη, κατακόρυφη πτώση των καλλιτεχνικών πρωτοποριών και των μοντερνιστικών ρευμάτων. Όλος ο 20ός αιώνας χαρακτηρίστηκε από αλλεπάλληλα κύματα πρωτοποριών που φτάνουν περίπου μέχρι τη δεκαετία του '50 ή του''60 και μετά αυτό κατακάθεται απότομα.
Και ξαφνικά μένει χωρίς εμπόρευμα το κύκλωμα που αγοράζει και πουλά την Τέχνη;
Σ' αυτό το κενό πραγματικής καλλιτεχνικής δημιουργίας, μια διογκωμένη εκθεσιακή σφαίρα, που είχε εν τω μεταξύ δημιουργηθεί, δηλαδή ένα σκληρό εμπορευματικό κύκλωμα, μουσεία, γκαλερί κλπ, έπρεπε να δημιουργήσει μια τεχνητή ζήτηση. Και από τη στιγμή που δεν υπήρχε κανένα θετικό ρεύμα για να το παρουσιάσει ως νέο, άρχισε να παίζει με κουρασμένους συμψηφισμούς. Αυτό από μόνο του είναι ένα εξόχως καταναλωτικό παιχνίδι. Το ότι ένας φιλόσοφος προσπάθησε να του δώσει μια δήθεν σημασία, είναι κάτι που πρέπει να κατανοηθεί σε συνάρτηση με τις κοινωνικές εξελίξεις τής εποχής. Καταρχάς, τι εννοεί ο Λιοτάρ, ποια φιλοσοφική σημασία δίνει στον όρο; Όπως το λέει, είναι η άρνηση των μεγάλων αφηγήσεων, δηλαδή η άρνηση των στρατευμένων θεωριών, των επαγγελιών περί απελευθερωσιακών οραμάτων καθώς και των κοινωνικών κινημάτων που τα ενσαρκώνουν και ως εκ τούτου αναστοχάζονται ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία υπό μια αξιακή σκοπιά. Ο Λιοτάρ και όσοι αυτοαποκαλούνταν μεταμοντέρνοι, επιτίθενται στην αξιακή στράτευση της σκέψης, προσπαθούν να μας πουν πως αυτό είναι μυθολογία και πρέπει να εγκαταλειφθεί. Προτείνουν μια απόλυτη συνθηκολόγηση της σκέψης με το υπάρχον. Θεωρούν ότι είναι απελευθερωτικό να μην έχεις πια αξίες και οράματα, να μπορείς να αποδέχεσαι ό,τι υπάρχει και να παίζεις μαζί του. Έτσι όμως περνάμε σε μια πλήρως σχετικιστική αντίληψη των πραγμάτων που στην πραγματικότητα απαγορεύει οποιαδήποτε αξιακή τοποθέτηση, οποιαδήποτε στράτευση. Έτσι, δένουν μεταξύ τους οι εξελίξεις στο αισθητικό, το καλλιτεχνικό και το φιλοσοφικό. Από τη μια έχουμε τον θάνατο των καλλιτεχνικών πρωτοποριών και απ' την άλλη τον θάνατο των κοινωνικών κινημάτων. Αυτοί οι θάνατοι που συμπίπτουν ιστορικά τη δεκαετία του '60 θεωρητικοποιούνται ή αισθητικοποιούνται μέσα στο σύνθημα που λέγεται μεταμοντερνισμός. Σ' αυτό αντιτίθεμαι σφόδρα.
Απ' όλα τα σύγχρονα φιλοσοφικά ρεύματα με ποιο συγγενεύεις περισσότερο;
Από τα εφηβικά μου, κιόλας, χρόνια, προσανατολίστηκα στον χώρο που προέκυπτε από τη διασταύρωση μαρξισμού και ψυχανάλυσης. Πριν μελετήσω ουσιαστικά τον Μαρξ και τον Φρόιντ, με επηρέασε διαμορφωτικά η σκέψη του Βίλχελμ Ράιχ, του μεγάλου αυτού αριστερού ψυχαναλυτή που καθόρισε το πεδίο των μεταγενέστερων ενασχολήσεών μου. Αργότερα, την ίδια αυτή περιοχή, την είδα χαρτογραφημένη φιλοσοφικά από τη Σχολή της Φρανκφούρτης. Νιώθω μεγάλη συγγένεια μ' αυτή τη σκέψη. Μια άλλη επιρροή που κράτησε πολλά χρόνια στη ζωή μου ήταν το έργο των διανοητών της βρετανικής αντιψυχιατρικής όπως του Κούπερ. Συνάντησα καθ' οδόν το έργο τους και επειδή συνδυαζόταν με δικά μου ενδιαφέροντα, ένιωσα μεγάλο θαυμασμό για τα επιτεύγματά τους και σε θεωρητικό και σε πρακτικό επίπεδο. Είχαν μια συγκεκριμένη πρακτική, την αντιθεσμική πρακτική, την εναντίωση στο ψυχιατρείο και τους θεσμούς του εγκλεισμού, αλλά και μια σειρά από πειραματισμούς σε επίπεδο μη συμβατικών σχέσεων, κοινοτικών μορφών συμβίωσης, διερεύνησης της συνείδησης με ψυχιατρικά φάρμακα κ.λπ. Επειδή κι εγώ ήμουν σ' ένα τέτοιο, δρόμο, σε ένα μεταχίπικο προβληματισμό, βρήκα εκεί έναν οδηγό για πολλά πράγματα που με αφορούσαν. Η ενασχόλησή μου με τη θρησκειολογία, ξεκίνησε ουσιαστικά από την ανακάλυψη των βαθιών ριζών τής τελετουργίας. Αυτή η ανακάλυψη δεν προέκυψε από απλά διαβάσματα, αλλά ήταν προϊόν προσωπικών εμπειριών, προσωπικών πειραματισμών με ψυχεδελικές ουσίες, με LSD. Μπήκα σ' αυτή την περιοχή έχοντας ερωτήματα και έννοιες για να χειριστώ αυτά που προέρχονταν απ' την αντιψυχιατρική και βγήκα με κάποιες υποθέσεις εργασίας για τη θρησκεία. Ουσιαστικά, μέσα από τις οριακές εμπειρίες τής έκστασης, της τρέλας, ξαφνικά είδα τι παίζεται στις θρησκείες που μέχρι τότε το αγνοούσα.
Γιατί δεν το είχες βιώσει ίσως;
Ναι, ακριβώς. Οπότε είδα τις θρησκείες από τελείως άλλη σκοπιά, απ' αυτή της σχέσης τους με την τρέλα και με τις ακραίες καταστάσεις του θυμικού. Μεγάλο μέρος της δουλειάς που έκανα στο θρησκειολογικό πεδίο, ήταν η απόπειρα να ενοποιήσω τις δικές μου εμπειρίες.
Είναι τελικα πολύ «βαρύ» να ασχολείται σήμερα κάποιος με θέματα φιλοσοφίας, αισθητικής, θρησκειών κλπ; Γιατί θεωρείται τόσο δυσπρόσιτο και ανέγγιχτο για τον πολύ κόσμο;
Είναι ανέγγιχτο γι' αυτούς που δεν το αγγίζουν. Ο ίδιος ο κόσμος μόνο μπορεί να πει τι είναι προσιτό και τι όχι γι' αυτόν. Το ερώτημα είναι ποιος διαμορφώνει το κριτήριο του κόσμου και με ποιον τρόπο. Όλη αυτή η ευκολία που κυκλοφορεί στα μαζικά έντυπα και που έχει γίνει εξαρτημένο ανακλαστικό τού κόσμου μου προκαλεί αηδία. Αλλά γιατί ο κόσμος θεωρεί ότι θέλει αυτά τα πράγματα που του προσφέρουν; Γιατί προφανώς έχει εθιστεί σ' αυτά και το κριτήριο τού κοινού κατεβαίνει συνεχώς επειδή βομβαρδίζεται από όλο αυτό το σκουπιδαριό.
H «λύση» είναι να κάτσει κάποιος μόνος του και ν' ασχοληθεί, να μάθει, να ενημερωθεί για το τι εστί φιλοσοφία, τι εστί αισθητική;
Υπάρχει μια αρχή, ότι δεν «πρέπει» να κάνεις τίποτα. Ό,τι κάνεις επειδή «πρέπει», δεν εγγυάται καλά αποτελέσματα. Το βασικό κίνητρο είναι η επιθυμία και το ενδιαφέρον. Αλλά και αυτοί που ασχολούνται με ζητήματα λεγόμενα σοβαρά και θεωρητικά επειδή νιώθουν την απαίτηση από την ακαδημαϊκή ή επαγγελματική τους ζωή, δεν το κάνουν καλύτερα. Είναι εξίσου μια μορφή εξαναγκασμού. Το ερώτημα είναι πώς μπορεί να δημιουργηθεί αυθόρμητα ενδιαφέρον των ανθρώπων για ζητήματα που έχουν μια ζωτική σχέση με τα προβλήματά τους.
Πώς μπορεί;
Αν αφήναμε τους ανθρώπους ελεύθερους ν' αποφασίσουν τι θέλουν και τι δεν θέλουν, θα γινόταν αυτομάτως. Αλλά δεν τους αφήνουν. Υπάρχει ένα οργανωμένο σφυροκόπημα απ' τη μια μεριά των επαγγελματικών αναγκών, του βιοπορισμού, το λαχάνιασμα της καθημερινότητας που σου σκοτώνει κάθε επιθυμία να σκεφτείς πραγματικά, να βρεθείς σε μια κατάσταση ρεμβαστική, μέσα απ' την οποία ν' αναδυθούν αυτά που πραγματικά σ' απασχολούν. Και μετά υπάρχει αυτός ο πολτός με τον οποίο ο κόσμος βομβαρδίζεται σαν υποκατάστατο εκείνης της απόλαυσης που δεν μπορεί να έχει από την άθλια ζωή του. Αυτός ο συνδυασμός είναι θανατηφόρος. Συναντώ δεκάδες ανθρώπους που βλέπουν βιβλία και λένε «βρε παιδί μου, ωραία όλα αυτά, αλλά πού να βρεις χρόνο». Πού να βρεις χρόνο.
Και χρήμα...
Ναι, γιατί ο χρόνος σε καπιταλιστικές συνθήκες είναι χρήμα.
Η Αριστερά πώς τοποθετείται σήμερα απέναντι σ' αυτό; Θεωρείς τον εαυτό σου αριστερό;
Εξαρτάται τι εννοούμε Αριστερά. Με την Αριστερά των κομμουνιστικών κομμάτων όλων των αποχρώσεων είχα πάντα σχέση τεταμένη. Εγώ ανήκα στο χώρο τον αντιεξουσιαστικό, τον ελευθεριακό, της αριστερής αντιπολίτευσης στην επίσημη Αριστερά. Είμαι αριστερός με τη σημασία που δίνω εγώ στην Αριστερά, παίρνω ίσες αποστάσεις τόσο απέναντι στην κεφαλαιοκρατική αγορά όσο και απέναντι στο κράτος, σ' όλες τις μορφές δηλαδή διεύθυνσης και χειραγώγησης, διάκρισης μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων. Το αίτημα της αυτοδιαχείρισης το θεωρώ θεμελιώδες, δεν τίθεται συζήτηση αριστερής πολιτικής που δεν είναι θεμελιωμένη πάνω σε μια έννοια αυτοδιάθεσης, αυτοδιαχείρισης. Απέναντι σ' αυτό δεν ήταν φιλική ποτέ η παραδοσιακή Αριστερά. Αλλά η σημερινή Αριστερά έχει ξεπουλήσει ακόμα και την αντικαπιταλιστική της στράτευση. Έτσι, ακόμη και με το υπάρχον κράτος, τους μηχανισμούς της αγοράς, το πολιτικό σύστημα, τις επιχειρήσεις, συνδιαλέγεται και προσπαθεί να είναι συνδιαχειριστής.

Δεν υπάρχουν σχόλια: